Dikkat süremiz 8 saniye mi? Bir efsanenin hikâyesi

“İnsanın ortalama dikkat süresi 8 saniye; altın balığınkinden bile kısa.” Bu cümleyi büyük olasılıkla bir sunumda, bir makalede ya da sosyal medyada gördün. Kulağa çok inandırıcı geliyor, çünkü hepimiz telefonumuza refleksle uzandığımız anları biliyoruz. Ama bu rakamın bilimsel bir dayanağı yok.

Rakam nereden çıktı?

Rakam, 2015’te Microsoft Kanada’nın yayımladığı bir tüketici raporuna dayanıyor. BBC’nin araştırması, 8 saniyelik iddianın raporda yeni bir deneyden gelmediğini, başka bir internet sitesine atıfla verildiğini ortaya koydu [1]. Altın balık karşılaştırması ise iddiayı akılda kalıcı yapan bir süsten ibaret: balıkların özellikle kısa bir dikkat süresi ya da hafızası olduğuna dair bir kanıt yok, tersine altın balığın öğrenmesi üzerine yüzlerce çalışma var [1].

BBC’nin konuştuğu bir bilişsel psikolog, “ortalama dikkat süresi” kavramının neredeyse anlamsız olduğunu söylüyor. Çünkü dikkat tek bir sabit değil, göreve bağlı: Bir dizi izlerken saatlerce kalabilirsin, sıkıcı bir formu doldururken iki dakikada kopabilirsin [1].

Asıl değişen ne?

Dikkat kapasitemizin azaldığı kanıtlanmış değil. Ama ekran başındaki davranışımızın değiştiğine dair ölçümler var. Bilgi işçilerini gözlemleyen araştırmacı Gloria Mark, bir ekranda kesintisiz kalma süresinin 2004’te ortalama iki buçuk dakika civarındayken son yıllarda 47 saniye dolayına indiğini aktarıyor [2]. Bunlar onun kendi gözlem verileri ve kitabındaki özetlenmiş sonuçlar; bu yüzden “bütün insanlığın beyni böyle” diye okumamak gerekiyor.

Bu iki şeyi ayırmak önemli:

• Kapasite: Beynin bir şeye ne kadar odaklanabildiği. Bunun bozulduğuna dair güçlü bir kanıt yok.
• Alışkanlık ve ortam: Önümüze çıkan bildirimler, bir dokunuşla ulaşılan uygulamalar, sonsuz akışlar. Bu kısım değişmiş olabilir ve büyük ölçüde müdahale edilebilir.

Bu bize ne söylüyor?

“Beynim bozuldu” demek yerine “ortamım dikkatimi nasıl çekiyor?” diye sormak daha verimli. Bildirimleri kısmak, dikkat dağıtan uygulamaların önüne küçük bir engel koymak ya da çalışırken telefonu başka odaya bırakmak, kapasiteyi değil ortamı değiştirir.

Bu yüzden MindfulBarrier’ın çıkış noktası da yasaklamak değil: bir uygulamayı açmadan önce kısa bir duraklama ve bilinçli bir karar.